W terapii otyłości psychologia pełni podwójną rolę – wiąże się zarówno z przyczynami nadwagi, jak i z jej skutkami. Przyczyn należy szukać w złożonym splocie czynników biologicznych, środowiskowych, związanych ze stylem życia oraz psychiką.
W mózgu człowieka znajdują się różne ośrodki wpływające na wzrost wagi. Do najważniejszych należą podwzgórze, które
reguluje głód, sytość i metabolizm energetyczny, oraz mezolimbiczny układ dopaminowy, zwany też układem nagrody. Odpowiada
on za odczuwanie przyjemności, motywacji i uczenie się – także w kontekście uzależnienia od wysokokalorycznych pokarmów.
Inne struktury to ciało migdałowate, wpływające na emocjonalną ocenę jedzenia, hipokamp, który organizuje pamięć związaną z posiłkami, pień mózgu, przekazujący sygnały z przewodu pokarmowego, oraz kora przedczołowa, odpowiadająca za kontrolę impulsów i decyzje dotyczące diety. Nieprawidłowe funkcjonowanie tych ośrodków prowadzi do niewłaściwych zachowań związanych z odżywianiem.
Wśród czynników psychospołecznych kształtujących nieprawidłowe nawyki żywieniowe wymienia się problemy emocjonalne:
stres, niepokój, niskie poczucie własnej wartości, brak akceptacji otoczenia, zaburzenia regulacji nastroju czy wczesne wzorce rodzinne. Negatywny obraz siebie związany z brakiem akceptacji własnego wyglądu i poczuciem bycia „gorszym” napędza błędne koło, w którym jedzenie staje się formą pocieszenia. Produkty żywnościowe, szczególnie wysokokaloryczne, aktywują ośrodki przyjemności w mózgu
podobnie jak substancje uzależniające. Wyuczone nawyki rodzinne – na przykład komunikaty typu „zjedz wszystko z talerza” – utrwalają niezdrowe relacje z jedzeniem. Innym czynnikiem sprzyjającym nadwadze są trudne doświadczenia życiowe wynikające z konfliktów wewnętrznych lub traumatycznych przeżyć.
Niezależnie od rodzaju czynnika skutki mają istotne znaczenie dla funkcjonowania pacjenta. Osoby z otyłością doświadczają negatywnego obrazu własnej osoby i niskiego poczucia wartości. Mają trudności z nawiązywaniem relacji, spowodowane stygmatyzacją i negatywnymi stereotypami. Konsekwencją niskiej samooceny i izolacji społecznej mogą być zaburzenia nastroju, stany lękowe i depresja, co dodatkowo
wiąże się z ogólnoustrojowym stanem zapalnym wywołanym przez tkankę tłuszczową. Ograniczenia fizyczne i psychiczne, presja otoczenia, poczucie braku kontroli nad swoim ciałem wywołują poczucie nieszczęścia i obniżają jakość życia. Powstaje tak zwane psychologiczne błędne koło otyłości – to, co jest przyczyną nadmiernej masy ciała, staje się również jej skutkiem. Mechanizm działa następująco:
niska samoocena prowadzi do stresu i trudnych emocji, te skłaniają do jedzenia dla poprawy nastroju, co powoduje przyrost
masy ciała, jeszcze niższą samoocenę, nasilenie stresu i kolejne jedzenie emocjonalne. Cały cykl zaczyna się od nowa.
Błędne koło można przerwać poprzez pracę z psychologiem lub psychodietetykiem i nauką rozpoznawania emocji oraz odróżniania
głodu fizycznego od emocjonalnego, wzmacnianiem poczucia własnej wartości niezależnie od wyglądu, wprowadzaniem
małych, realistycznych zmian zamiast restrykcyjnych diet oraz podjęciem aktywności fizycznej dla poprawy samopoczucia.
Psychologia, traktując człowieka holistycznie – jako całość złożoną z ciała, umysłu, emocji i duchowości – współcześnie staje się jedną
z kluczowych metod wspomagających leczenie osób otyłych. Psycholog, współpracując z lekarzem, dietetykiem i fizjoterapeutą
przy aktywnym udziale pacjenta, jest w stanie osiągnąć trwałe efekty terapii.
W zespole interdyscyplinarnym psycholog przygląda się kształtowaniu właściwych postaw, modyfikuje schematy myślenia o własnym ciele, wspiera procesy motywacyjne i pomaga radzić sobie z emocjami towarzyszącymi każdemu etapowi terapii. Ważnym elementem współpracy jest poznanie przyczyn nadmiernej wagi oraz psychologicznych mechanizmów związanych z jedzeniem i radzeniem sobie ze stresem.
Psycholog wspiera pacjenta we wprowadzaniu trwałych zmian, a po operacjach bariatrycznych pomaga odnaleźć się w nowej rzeczywistości.
Metody stosowane przez psychologów w terapii otyłości obejmują terapię poznawczo‑behawioralną
(CBT), która pozwala zidentyfikować błędne przekonania – na przykład „i tak mi się nie uda”, „nigdy
nie schudnę” – i stopniowo zmienia je na realistyczne: „mogę zrobić pierwszy krok i zobaczę, co się zmieni”. CBT pracuje nad schematami myślowymi, planowaniem posiłków, monitorowaniem zachowań i umiejętnością radzenia sobie z wyzwalaczami powodującymi sięganie po jedzenie.
Terapia akceptacji i zaangażowania (ACT) uczy akceptacji wewnętrznych impulsów, własnego ciała oraz emocji zamiast uciekania w jedzenie. Pomaga dokonywać świadomego wyboru działań zgodnych z wartościami pacjenta. Interwencje motywacyjne, takie jak dialog motywacyjny czy coaching, pomagają wzbudzić wewnętrzną motywację i przełamać ambiwalencję – stan, w którym pacjent jednocześnie
chce schudnąć, ale boi się zmiany czy porażki. Terapeuta uczestniczy w ustaleniu realistycznych celów, pomaga utrzymać motywację i wspiera w kryzysach.
Terapia systemowa lub rodzinna, szczególnie skuteczna u dzieci i młodzieży, to praca z całą rodziną nad zmianą wzorców w środowisku domowym – nawyków żywieniowych, sposobu spędzania wolnego czasu i organizowania wspólnych posiłków. W praktyce psycholog wykorzystuje różne podejścia terapeutyczne, dostosowując metody do indywidualnych potrzeb pacjenta.
Psycholog w leczeniu otyłości to towarzysz zmiany. Pomaga pacjentowi rozwijać samoświadomość, zrozumieć mechanizmy emocjonalnego jedzenia, rozpoznać czynniki wyzwalające, nauczyć się radzić sobie z emocjami i porażkami, budować zdrową relację z jedzeniem oraz system wsparcia w otoczeniu. Proces zdrowienia nie zaczyna się na wadze, lecz w głowie, a psycholog może pomóc odnaleźć równowagę między ciałem, emocjami i codziennością – krok po kroku, z troską i zrozumieniem.
Badania opublikowane w prestiżowych czasopismach medycznych – „The Lancet”, „BMJ” oraz „eClinicalMedicine” w latach 2022–2025 – pokazują, że programy odchudzania uwzględniające elementy psychologiczne dają lepsze efekty niż same interwencje dietetyczne. Uczestnicy grup ze wsparciem psychologicznym utrzymują niższą masę ciała przez pięć lat, podczas gdy większość osób bez takiego wsparcia wraca do dawnej wagi. Badania dowodzą, że interwencje behawioralne i psychologiczne nie tylko pomagają schudnąć, ale
także poprawiają zdrowie psychiczne, redukują objawy depresji i obniżają ryzyko zaburzeń odżywiania.
mgr Anna Grabowska
psycholog ŁCM