Zdrowie zaczyna się od profilaktyki. Regularne badania mogą pomóc wykryć chorobę na wczesnym etapie, zanim pojawią się pierwsze niepokojące objawy. Wiele badań profilaktycznych można wykonać bezpłatnie w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ). Warto wiedzieć, z jakich programów można skorzystać, w jakim wieku należy zgłosić się na badania i dlaczego nie powinno się ich odkładać na później.
Jednym z programów skierowanych do osób dorosłych jest „Moje Zdrowie” – bilans zdrowia osoby dorosłej. Mogą z niego korzystać osoby, które ukończyły 20 lat. Osoby w wieku 20–49 lat mogą wykonywać bilans raz na 5 lat, natomiast osoby po 50. roku życia – raz na 3 lata. Program obejmuje ankietę zdrowotną, ocenę stanu zdrowia oraz badania laboratoryjne, których zakres zależy od wieku i indywidualnych czynników ryzyka. Mogą to być między innymi morfologia krwi, oznaczenie poziomu glukozy, lipidogram, kreatynina z oceną funkcji nerek, badanie TSH oraz badanie ogólne moczu. W zależności od wskazań pakiet może zostać rozszerzony o dodatkowe badania. Na podstawie uzyskanych wyników personel medyczny pomaga ocenić stan zdrowia i ustalić dalsze zalecenia. Z programu można skorzystać, wypełniając ankietę na Internetowym Koncie Pacjenta, w aplikacji mojeIKP lub zgłaszając się do naszej Przychodni.
Istotne znaczenie ma również profilaktyka chorób układu krążenia, które należą do głównych przyczyn poważnych problemów zdrowotnych. Nadciśnienie tętnicze i podwyższony poziom cholesterolu często nie powodują żadnych dolegliwości, a nieleczone mogą zwiększać ryzyko zawału serca i udaru mózgu. W ramach programu profilaktyki chorób układu krążenia (ChUK) osoby spełniające kryteria kwalifikacji mogą skorzystać między innymi z pomiaru ciśnienia tętniczego, oceny masy ciała i wskaźnika BMI oraz badań poziomu glukozy i cholesterolu. Program jest przeznaczony dla osób w wieku 35–65 lat, które spełniają określone warunki. Warto zapytać lekarza lub pielęgniarkę POZ, czy można już z niego skorzystać.
Szczególnie ważną grupą badań są badania przesiewowe w kierunku nowotworów. Wczesne wykrycie zmian nowotworowych może znacząco zwiększyć szanse na skuteczne leczenie.
Kobiety w wieku 45–74 lat mogą skorzystać z bezpłatnej mammografii, wykonywanej zazwyczaj raz na 2 lata, jeśli spełniają kryteria programu. Badanie polega na wykonaniu zdjęć rentgenowskich piersi i umożliwia wykrycie zmian, które nie zawsze są wyczuwalne podczas samobadania. Mammografię można wykonać w placówkach realizujących program lub w mammobusach, bez skierowania.
Kolejnym ważnym badaniem jest profilaktyka raka szyjki macicy. Od 1 sierpnia 2026 roku test HPV HR zastąpił tradycyjną klasyczną cytologię jako podstawowe badanie przesiewowe. Tradycyjna cytologia nie jest już głównym badaniem w programie, ale w razie dodatniego wyniku testu HPV HR wykonuje się cytologię płynną (LBC) – również w ramach refundacji. Badania te są bezpłatne dla kobiet w wieku 25–64 lat i nie wymagają skierowania. Badanie powtarzamy co 5 lat.
Warto pamiętać także o profilaktyce raka jelita grubego. Choroba ta może przez długi czas rozwijać się bez charakterystycznych objawów, a niektóre polipy jelita mogą z czasem przekształcić się w zmiany nowotworowe. Kolonoskopia umożliwia dokładne obejrzenie wnętrza jelita grubego, wykrycie niepokojących zmian, a w wielu przypadkach również usunięcie polipów podczas tego samego badania. Z programu badań przesiewowych mogą korzystać przede wszystkim osoby w wieku 50–65 lat oraz osoby w wieku 40–49 lat, których bliski krewny pierwszego stopnia chorował na raka jelita grubego, pod warunkiem spełnienia pozostałych kryteriów. Jeśli wynik jest prawidłowy i nie występują dodatkowe czynniki ryzyka, badanie przesiewowe wykonuje się zazwyczaj co 10 lat. W przypadku nieprawidłowego wyniku lekarz może zalecić wcześniejszą kontrolę.
Od października 2026 roku w Polsce uruchamiany jest nowy, ogólnopolski program profilaktyki raka płuca finansowany przez NFZ. Z tego programu mogą skorzystać osoby w wieku 50–74 lat, które spełniają określone kryteria związane z paleniem tytoniu i dodatkowymi czynnikami ryzyka. W przypadku osób w wieku 55–74 lat wymagane jest palenie obecnie lub w przeszłości przez okres odpowiadający co najmniej 20 paczkolatom, przy czym od zaprzestania palenia nie może upłynąć więcej niż 15 lat. Osoby w wieku 50–74 lat mogą zostać zakwalifikowane również wtedy, gdy oprócz historii palenia wynoszącej co najmniej 20 paczkolat występuje u nich przynajmniej jeden dodatkowy czynnik ryzyka. Należą do nich między innymi przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), zawodowe narażenie na szkodliwe substancje, takie jak azbest, krzemionka, nikiel lub spaliny silników Diesla, narażenie na radon, przebyte niektóre choroby nowotworowe, a także rak płuca u krewnego pierwszego stopnia, np. rodzica, rodzeństwa lub dziecka.
Z programu wyłączone są osoby, które w ciągu ostatnich 12 miesięcy miały wykonaną tomografię komputerową klatki piersiowej, pozostają w okresie monitorowania po leczeniu raka płuca lub innego nowotworu układu oddechowego, mają objawy wymagające pilnej diagnostyki, takie jak krwioplucie, utrzymująca się chrypka, niezamierzona utrata masy ciała czy przewlekły kaszel trwający ponad 8 tygodni, lub występują u nich przeciwwskazania do badania. Podstawowym badaniem w programie jest niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej (NDTK), która umożliwia wykrycie podejrzanych zmian w płucach na wczesnym etapie. Ostateczną kwalifikację przeprowadza personel medyczny zgodnie z zasadami programu. Badanie jest bezpłatne dla osób spełniających kryteria kwalifikacji. Badanie jest bezpłatne i nie wymaga skierowania, jednak konieczna jest wcześniejsza kwalifikacja.
Oprócz wymienionych programów warto regularnie kontrolować podstawowe parametry zdrowotne, takie jak ciśnienie tętnicze, masa ciała, poziom glukozy i parametrów lipidogramu. Badania krwi, w tym morfologia, mogą pomóc w wykryciu niektórych zaburzeń, a oznaczenie kreatyniny z oceną eGFR pozwala ocenić funkcję nerek. Nie oznacza to jednak, że każda zdrowa osoba musi wykonywać wszystkie badania co roku. Ich częstotliwość powinna być dostosowana do wieku, stanu zdrowia, przyjmowanych leków, wcześniejszych wyników oraz występowania chorób w rodzinie. Właśnie dlatego tak ważne są regularne wizyty w przychodni POZ i rozmowa z lekarzem lub pielęgniarką o indywidualnym planie profilaktyki.
Należy podkreślić, że badania przesiewowe są przeznaczone przede wszystkim dla osób, które nie mają objawów choroby. Jeśli pojawią się niepokojące dolegliwości, takie jak krew w stolcu lub moczu, niewyjaśniona utrata masy ciała, przewlekły kaszel, nietypowe krwawienia czy wyczuwalny guzek w piersi, nie należy czekać na termin kolejnego badania profilaktycznego. W takiej sytuacji trzeba zgłosić się do lekarza, który zdecyduje o dalszej diagnostyce.
Szczegółowe informacje na temat bezpłatnych badań profilaktycznych, zasad kwalifikacji oraz możliwości skorzystania z poszczególnych programów można uzyskać w naszej przychodni podstawowej opieki zdrowotnej. Aktualne zasady programów profilaktycznych można również sprawdzić na stronach internetowych pacjent.gov.pl oraz Narodowego Funduszu Zdrowia.
Pamiętajmy, że profilaktyka to inwestycja w zdrowie i przyszłość. Regularne badania, zdrowa dieta, aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu i unikanie palenia tytoniu pomagają zmniejszyć ryzyko wielu chorób. Nie warto odkładać troski o siebie na później – czasem jedno proste badanie może mieć ogromne znaczenie dla naszego zdrowia i życia.
Izabela Gronostajska
lekarz rezydent medycyny rodzinnej
